Copyrights @ Journal 2014 - Designed By Templateism - SEO Plugin by MyBloggerLab

24/03/17

, , , , ,

‘PSICONAUTAS, LOS NIÑOS OLVIDADOS’



[texto en castellano debajo]

Gañou numerosos premios en festivais internacionais, e nas últimas semanas tamén do Goya á mellor película de animación, mais o seu currículo non evitou que a súa presenza na carteleira fóra de grandes capitais fose breve e en condicións pouco adecuadas (a segunda e derradeira semana na Coruña xa só se proxectaba na sesión das 16:00). Certamente, Psiconautas, los niños olvidados, dirixida por Alberto Vázquez e Pedro Rivero, non é unha película fácil nin para grandes públicos, pero é probable que a (importantísima) evolución do cinema de animación e do seu público nestes últimos anos aínda non conseguise vencer algunhas fronteiras mentais. É unha mágoa, porque Psiconautas é cinema de altura, non unha simple anécdota de animación para adultos.

Baseada na novela gráfica publicada por Alberto Vázquez en 2006, esta versión cinematográfica supón unha ollada máis madura á mesma historia, con engadidos que potencian a súa forza. Se a curtametraxe Birdboy (2011), que dirixiron tamén Vázquez e Rivero, supuña un máis que notable primeiro achegamento a ese universo e demostraba que era posible a calidade na animación a partir de medios limitados, esta versión en longametraxe é xa a constatación de que o bo cinema animado pode facerse cun equipo reducido en que moitos dos creativos gráficos (entre eles, nada máis e nada menos que outros ilustradores do talle de Martín Romero, Giovanna Lopalco, Alberto Guitián ou José Domingo) realizan varios labores na produción, en lugar de estaren centrados nun só campo (fondos, iluminación...), como é habitual nestes casos. A base técnica da animación da longa recupera un pouso máis tradicional con respecto á curtametraxe (máis de debuxo fotograma a fotograma que de movementos vectoriais, para entendernos), ao igual que a aparencia afonda aínda máis nos xeitos analóxicos, aínda que esta sexa unha película dixital.

O filme incorpora á dura historia contada pola novela gráfica un elemento dalgún modo redentor, que introduce cando menos unha pinga de luz nesta sombría e opresiva historia: un refuxio que pode representar a reconquista da natureza, cun novo ciclo despois da morte, e que conecta (conceptual e incluso graficamente) con universos propios do Miyazaki máis panteísta. Este elemento non representa, porén, ningunha dulcificación da historia, que mesmo agudiza os seus contrastes ao acadar tons próximos ao cinema de terror cunhas poderosísimas escenas que condensan elas soas o horror contido nos personaxes e especialmente en Birdboy.

O feito de a historia estar protagonizada polo que tradicionalmente se denominaba funny animals permite que se transmita de forma xenuína todo un ambiente atafegante que dalgún xeito, aínda que sexa afastado, nos resulta punzantemente familiar: esa sensación de necesidade de fuxida propia do adolescente, ou esoutra do descubrimento dos perigos que asexan nese exterior ao que se quere fuxir. A animación, como a ilustración, consegue traducir sensacións que a fotografía en moitos casos tapa coa propia exposición evidente daquilo que consideramos o horror. 


[texto en castellano]

Ganó numerosos premios en festivales internacionales, y en las últimas semanas también del Goya a la mejor película de animación, pero su currículo no evitó que su presencia en la cartelera fuera de grandes capitales fuese breve y en condiciones poco adecuadas (la segunda y última semana en A Coruña ya solo se proyectaba en la sesión de las 16:00). Ciertamente, Psiconautas, los niños olvidados, dirigida por Alberto Vázquez y Pedro Rivero, no es una película fácil ni para grandes públicos, pero es probable que la (importantísima) evolución del cine de animación y de su público en estos últimos años todavía no haya conseguido vencer algunas fronteras mentales. Es una pena, porque Psiconautas es cine de altura, no una simple anécdota de animación para adultos.

Basada en la novela gráfica publicada por Alberto Vázquez en 2006, esta versión cinematográfica supone una mirada más madura a la misma historia, con añadidos que potencian su fuerza. Si el cortometraje Birdboy (2011), que dirigieron también Vázquez y Rivero, suponía un más que notable primer acercamiento a ese universo y demostraba que era posible la calidad en la animación a partir de medios limitados, esta versión en largometraje es ya la constatación de que el buen cine animado puede hacerse con un equipo reducido en que muchos de los creativos gráficos (entre ellos, nada más y nada menos que otros ilustradores de la talla de Martín Romero, Giovanna Lopalco, Alberto Guitián o José Domingo) realizan varias labores en la producción, en lugar de estar centrados en un solo campo (fondos, iluminación...), como es habitual en estos casos. La base técnica de la animación del largo recupera un poso más tradicional con respecto al cortometraje (más de dibujo fotograma a fotograma que de movimientos vectoriales, para entendernos), al igual que la apariencia ahonda todavía más en los modos analógicos, aunque esta sea una película digital.

El filme incorpora a la dura historia contada por la novela gráfica un elemento de algún modo redentor, que introduce cuando menos una pizca de luz en esta sombría y opresiva historia: un refugio que puede representar la reconquista de la naturaleza, con un nuevo ciclo después de la muerte, y que conecta (conceptual e incluso gráficamente) con universos propios del Miyazaki más panteísta. Este elemento no representa, sin embargo, ninguna dulcificación de la historia, que hasta agudiza sus contrastes al conseguir tonos próximos al cine de terror con unas poderosísimas escenas que condensan ellas solas el horror contenido en los personajes y especialmente en Birdboy.

El hecho de que la historia esté protagonizada por lo que tradicionalmente se denominaba funny animals permite que se transmita de forma genuina todo un ambiente asfixiante que de algún modo, aunque sea lejano, nos resulta punzantemente familiar: esa sensación de necesidad de huida del adolescente, o esa otra del descubrimiento de los peligros que acechan en ese exterior al que se pretende huir. La animación, como la ilustración, consigue traducir sensaciones que la fotografía en muchos casos tapa con la propia exposición evidente de aquello que consideramos el horror.

04/10/16

, , , ,

‘EL BOSCO’, DE MARCEL RUIJTERS


[Texto en castellano debajo]

Marcel Ruijters foi un dos habituais participantes na Expofanzines de Ourense, e no primeiro número d’O Fanzine das Xornadas publicáronse, en versión galega, varias páxinas da súa serie Dr Molotow, no que creo que debeu de ser a súa primeira edición nalgunha das linguas peninsulares. Publicar en holandés probablemente dificultou a difusión internacional das súas obras, mais o certo é que tamén ten publicado varias traducións no mercado anglosaxón e aínda así apenas entrara no do español e o portugués (si houbo polo menos unha edición do seu Trogloditas en Edições Polvo en 2001, e outra da súa adaptación do Inferno de Dante pola Mmmnnnrrrg en 2012). Por iso levei unha grata sorpresa cando souben, non sen certo atraso, que había unha obra súa editada en castelán, curiosamente posta no mercado español por unha editora colombiana.

Coñecendo os rexistros gráficos que ten practicado Ruijters, especialmente nas súas obras máis experimentais, non resulta nada estraño o seu interese pola obra do pintor Jeroen van Aken, alcumado Jheronimus Bosch, artista único dese momento límite entre a Idade Media e a Moderna. Non obstante, este libro vai moito máis alá do que podería chegar a entenderse como un tributo a certas fontes e inspiracións gráficas (a arte medieval en xeral), e resulta un achegamento ficcionado de primeira orde ao xenial artista neerlandés moi ben articulado narrativamente. El Bosco (Jheronimus, no seu título orixinal) é unha novela gráfica fortemente documentada, produto de catro anos de traballo, que resulta ideal para aproximarse ao artista na súa sociedade, nun retrato íntimo que non cae nin na biografía de tipo haxiográfico nin no didactismo. A pesar de estar ateigada de múltiples referencias que axudan a dotar de verismo e profundidade a contextualización da historia que conta, estas non chegan a atrancala ou a restar comprensión ao lector que non saiba interpretalas no momento en que aparecen: constitúen unha sorte de segundo nivel de lectura que enriquece o primeiro sen estorbar unha lectura fluída. Ruijters tamén aborda o proceso creativo do pintor e mesmo desmonta razoadamente algúns mitos historiográficos creados ao seu redor (resulta moi recomendable a ese respecto esta entrevista realizada por Paul Gravett).

O retrato da Europa urbana tardomedieval que fai o libro non pode ser máis demoledor, e axuda a comprender o imaxinario pictórico de Jheronimus Bosch. O estilo gráfico de Ruijters, que pode sorprender a quen non o coñeza polo seu uso extensivo da caricatura feísta, funciona á perfección desde a primeira páxina para unha narración que se podería definir como naturalista, aínda que non dubide tampouco en mesturar soños e alucinacións nos momentos precisos.

Podemos dicir que a novela gráfica El Bosco é o contrapunto perfecto a El tríptico de los encantados, de Max. Mentres este optou por un (magnífico) achegamento, case minimalista, ao pintor desde os temas e as obsesións rastrexables na súa obra —é dicir, dunha perspectiva netamente imaxinaria—, Ruijters fixo un auténtico tratado do (posible) lado humano do artista, aínda que sen esquecer a súa vertente fantástica, irrenunciable nun caso como o de Jheronimus Bosch. Vale a pena ler conxuntamente as dúas obras; non é casualidade que Max inclúa de forma explícita na bibliografía do seu libro a edición inglesa desta novela gráfica de Ruijters.

Marcel Ruijters: El Bosco, Rey Naranjo Editores, 2016. 19,90 euros




27/09/16

, , , ,

‘BINOMIOS FANTÁSTICOS’, DE MIGUEL ROBLEDO


[Texto en castellano debajo] 
 A obra de Miguel Robledo é aínda unha gran descoñecida para o gran público, por desgraza. A súa única monografía, Vilaverzas (Faktoría K de Libros, 2006, recompilación de parte das BD publicadas previamente na revista Golfiño) está descatalogada; o seu traballo tense repartido desde os noventa por libros de texto, producións multimedia e audiovisuais en moitos casos frustradas (como a serie para televisión Ventura na illa de Hypnos ou a longametraxe Holly Night) e diversas publicacións, como BD Banda, onde apareceu por entregas a súa primeira historia longa da serie Os Cabezóns e unha continuación que quedou inconclusa, e Polaqia chegou a editarlle un caderno de bosquexos dentro da súa colección Sketchbook. Nos últimos anos, podemos ver escintileos do xenio deste artista a través dos traballos para moitas das portadas de Eurisaces Editora, e para láminas e outros obxectos producidos pola allaricense libraría Aira das Letras (como a máis que recomendable Axenda ilustrada que aínda pode conseguirse alí), e chegou a publicar varios capítulos dun novo cómic («As viaxes de Iria») na falida revista Oink!

Ao contrario que outros moitos artistas (mesmo algúns grandes artistas), Robledo non deixa de evolucionar cos anos, e ademais faino cara a mellor; se desde sempre foi un dos imprescindibles da BD e a ilustración galegas, hoxe por hoxe sumou á súa mestría aínda maior plasticidade e dinamismo. A súa imaxinación portentosa, que nos leva a mundos netamente propios, desde hai un tempo posúe ademais un halo de misterio difícil de igualar. Binomios fantásticos recolle en papel precisamente parte desta faceta da súa obra, que pode apreciarse a diario a través das súas webs e redes sociais. O volume fai uso do revitalizado concepto do libro ilustrado para público adultoque tantas posibilidades ten aberto nestes últimos anos até engarzarse, sen límite claramente definido, coa banda deseñada—, e faino aplicando o principio do «binomio de conceptos» de Gianni Rodari, dando unha identidade e un fondo a unhas ilustracións fantásticas xa de por si evocadoras. O libro ten como principal baza esa combinación de breves explicacións, case microrrelatos, que se confrontan e dan un novo sentido aos personaxes que pululan polas súas páxinas. A faísca procedente da unión de textos e imaxes provoca pequenos lóstregos na mente do lector. Unha delicia de obrigada lectura que hai que agradecer ao interese dos libreiros ourensáns Sindicato del Cómic.

Miguel Robledo: Binomios fantásticos. Una colección de personajes improvisados con microhistoria adosada, Sindicato del Cómic, 2016. 10 euros


19/09/16

,

A GUÍA NINJA DO ILUSTRADOR

 [Texto en castellano debajo] 

Un dos proxectos en que andei metido estes últimos meses é A Guía Ninja do Ilustrador. Desenvolvida pola AGPI baixo a coordinación de Alberto Guitián, o propósito da guía era ofrecer en «pílulas» a información que xa se viñera facilitando desde as asociacións de ilustradores a través de diversas publicacións (e que fora extractada e posta ao día en 2012 no Nuevo libro blanco). As pílulas buscaban chegar primeiro a través dun golpe visual, en moitos casos de humor gráfico, transmitindo mensaxes moi sintéticas que poderían converterse en virais a través das redes. Estas imaxes eran só a «avanzada» dun pequeno artigo onde se comentaban brevemente eses temas, e que á súa vez conducía a ligazóns a outros textos e documentos con maior información. Así, ao longo de dez semanas, a web específica da guía foi publicando artigos que conformaron un «decálogo» con algúns dos temas que máis poden preocupar aos ilustradores, especialmente aos que están a comezar, mais non só. A derradeira etapa foi recompilar todo iso nun documento PDF, con versión en galego e en castelán, e nun folleto de 36 páxinas en papel (este só en galego) que foi presentado durante o pasado Viñetas.

Como digo, practicamente todo é coñecido para quen lese as publicacións previas de FADIP e as asociacións, pero aínda así hai novidades, como un achegamento maior ás posibilidades existentes para quen se enfronte a un caso de plaxio ou uso indebido, ou a unha falta de pagamento, e algúns datos (a favor e en contra) das «cooperativas de facturación», que desde hai uns anos aparecen como opción posible para quen non se pode dar de alta no réxime de autónomos. O certo é que o traballo de concisión non foi pequeno, e houbo que traballar duro para conseguir uns textos que, ao tempo que breves e atractivos, fosen rigorosos, para loitar contra informacións pouco documentadas que seguen a circular pola rede, caso da suposta cantidade máxima de facturación a partir da cal hai que darse de alta en autónomos (non existe tal cousa, ou polo menos non é exactamente así). Podemos dicir que de momento está a ser un éxito: á parte das máis de 9000 descargas dos PDF, a percepción da acollida é moi boa, e o mellor de todo é que este proxecto ademais pon en valor a documentación xerada anteriormente, que nalgúns casos pasou un pouco desapercibida, como é o caso da guía para clientes (inspirada na proposta pola AOI británica) que se incluíu no seu momento no Nuevo libro blanco.


12/09/16

, ,

‘LA CARRETA DEL DIABLO’, DE FERNANDO LLORENTE


[Texto en castellano debajo]
A carreta do Diaño foi a historia gañadora do Premio Castelao de Banda Deseñada 2015, concedido pola Deputación da Coruña; aínda sen publicación en lingua galega, está dispoñible desde hai varios meses na súa versión en castelán a través da plataforma de edición baixo demanda de Amazon. Fernando Llorente, o seu autor, nacido nas Palmas en 1956 e residente en terras galegas desde os primeiros noventa, leva xa moitos anos dedicado á ilustración en publicidade, en animación e sobre todo no ámbito editorial, mais esta é a súa primeira incursión coñecida no mundo da banda deseñada. Grazas a este premio quedou claro que estabamos a perder un auténtico talento nos cómics, vista a capacidade narrativa que demostra nesta obra. A aparente simplicidade dos seus debuxos (que queda totalmente desmentida coa soltura dos seus movementos, a composición dos seus encadres e a profundidade a partir do uso da sombra) crea unha engrenaxe perfecta na maioría das 156 páxinas da historia, que engancha o lector inmediatamente nunha trama de corte fantástico, con humor burlón e descrido, nun discurso de ritmo relaxado, co ton adecuado e o suficiente aire para que os personaxes poidan expresarse cos seus diálogos de frases breves e chispeantes. A historia está contada a dúas viñetas por páxina na súa práctica totalidade, polo que é máis curta do que pode parecer; non obstante, este emprego autoimposto das dúas viñetas crea unha estrutura que funciona moi ben para o relato, beneficiado por un ritmo que acompasa a lectura dunha narración moi marcadamente visual.
Como en moitos célebres casos da literatura, pero especialmente dos medios visuais como o cinema e a banda deseñada, Llorente fai uso dunha chaira, un páramo, para situar os seus personaxes. Quizá porque o afastamento de toda realidade social neses espazos desérticos permite centrar a historia nuns personaxes concretos sen necesidade de artificios. Neste caso, a busca das portas do Ceo por parte dunha peculiar comunidade monástica, ambientada nun lugar indefinido nun momento indeterminado posterior ao medievo, serve para falar, de forma lixeira e desenfadada, sobre grandes temas da humanidade (o ben e o mal, a relatividade e a futilidade da existencia humana). No universo de Llorente, poboado por personaxes caricaturizados pero que reflicten á perfección —niso consiste unha boa caricatura— caracteres ben recoñecibles, danse cita o ben e o mal, e a estupidez humana, disfrazada en moitas ocasións de calquera dos dous anteriores. A relixión como forma de afrontar esas grandes cuestións que atormentan a humanidade no espiritual, pero tamén como escusa para levar a cabo as accións máis materiais e irracionais. Desde os ollos dun demo, que diriamos que veñen ser os do lector contemporáneo, a canalización desa busca á que se dedican en corpo e alma os monxes itinerantes é tan absurda como a teimuda compulsión pirómana dos membros da tamén caricaturesca santa inquisición. 

Certo que á historia lle faltaría certo desenvolvemento argumental, o que fai que a resolución semelle un pouco apresurada despois dunha exposición inicial (a primeira metade) rabiosamente fresca e interesante. Algunhas partes da trama parecen estar pedindo unha maior extensión, con ideas e personaxes que aínda terían moito máis que contar; porén, o contido é de por si destacabilísimo, especialmente se temos en conta que se trata da primeira obra do seu autor.
En breve aparecerá, espero, a versión en galego, e seguramente nela se poderá desfrutar de todo o esplendor das súas luces, pois a edición de Amazon, aínda que cumpre todos os requisitos de calidade, está máis pensada para novela no seu sentido estrito (é dicir, só texto) que para novela gráfica, aínda que a cambio permite un prezo de venda inmellorable. E oxalá este sexa só o primeiro de moitos traballos en banda deseñada de Fernando Llorente. 


Fernando Llorente: La carreta del Diablo, Amazon, 2016. 7,90 euros

20/05/16

, , ,

‘MARTÍN BERASATEGUI Y DAVID DE JORGE’, DE JAVIRROYO


[Texto en castellano debajo]

Non descubro nada se digo que a alta cociña leva uns anos de moda, a través (nomeadamente) de programas televisivos de máxima audiencia, aínda que quizá ollada en moitos casos dunha perspectiva negativa, de ambiente competitivo e mesmo de narcisismo non disimulado. Moi lonxe, pois, do espírito de creatividade, vitalidade e desfrute que viñan preconizando os programas de cociña enfocados aos fogóns domésticos.

Por outra parte, o auxe da novela gráfica nestes últimos anos tamén comezou a rachar ataduras e algúns límites autoimpostos, tanto dentro dos esquemas do mundo do cómic como nos do mundo editorial en xeral. Javirroyo (Zaragoza, 1972) ofreceu a finais de 2015 unha obra de 350 páxinas onde se mesturan a reportaxe xornalística «de autor», a biografía e o libro de receitas, a través dun cómic que hai non moito tempo algúns dubidarían se cualificar como BD ou híbrido de libro ilustrado con viñetas. Todo regado con moito humor, e sen por iso deixar de tratar asuntos serios. Falamos dunha obra que ademais, independentemente da súa propia marca autoral, é resultado dun encargo editorial; é dicir, tamén racha con outra das características do panorama do cómic en España nas últimas décadas: non responde só ao risco dun autor, senón que contou con financiamento para a súa realización. E o resultado é máis que notable. Javirroyo consegue, cun trazo sinxelo propio dos grandes mestres da economía da liña, manter o interese do lector durante toda a obra, e enfiar o argumento sen que resulte estraño pasar do protagonismo de David de Jorge ao de Martín Berasategui. Como interludios de cada capítulo, sitúa as receitas, prácticas e rápidas (tamén en cómic, naturalmente: nalgún caso, un punto concisas de máis, pero nada que faga perigar a posibilidade de levalas a cabo), xunto con pequenos repasos á historia ou anécdotas dos pratos ou produtos a que se refiren.

Que a banda deseñada ten aínda moito polo que sorprender o público lector (ese que hai poucos anos descoñecía a existencia do cómic máis alá de tres ou catro referencias populares, mais non só) é un feito incontestable. A simple situación de ter que explicar este libro con comparacións con outros tipos de obra (e formatos) dá unha idea da cantidade de campos que nos quedan por descubrir dentro de todas as posibilidades que abre a narrativa gráfica e o libro ilustrado.

Se algo se lle pode reprochar ao libro de Javirroyo é talvez que esa boa onda que desprenden os personaxes pode resultar un tanto reiterativa contra o final do libro, mais en todo caso hai que agradecer esa ollada positiva —e reconciliadora para quen estea farto de realities— cara a unha alta cociña marcada por unha dedicación permanente e un traballo sen descanso ao tempo que apaixonado, no que é tan importante a creatividade e o bo facer como contar cun grande equipo humano ben coordinado. Curiosamente, cociña e cómic teñen por aí máis puntos en común do que pode parecer: a banda deseñada require paixón e moitas horas de traballo por páxina para unha degustación de apenas minutos; raramente o traballo dun autor de cómic vai estar ben remunerado, se contamos as horas reais de labor que ten atrás, e sospeito que pouco máis ou menos pode dicirse da cociña.

Javirroyo: Martín Berasategui y David de Jorge. Aventuras, desventuras y recetas de un 7 estrellas Michelin y del cocinero que pilota ese programa de TV que se llama «Robin Food», Barcelona: Debate, 2015


22/02/16

, , , ,

‘A LONGA HISTORIA DA BD’


[Tiña pendente de publicar este artigo, pensado inicialmente para outro lugar. Disque máis vale tarde... — Versión en castellano al final del ‘post’]

A longa historia da BD
Henrique Torreiro

A humanidade ten usado as narracións gráficas desde antigo, mais non necesariamente dentro dunha liña evolutiva concreta 

O libro Narraciones gráficas — Del códice medieval al cómic, de Roberto Bartual (Factor Crítico, 2014), supón unha moi interesante achega á comprensión da banda deseñada como disciplina integrada nunha serie de tradicións artísticas e narrativas moito máis antigas do que usualmente imaxinamos. Chámese «banda deseñada», «arte secuencial» ou «narracións gráficas», o importante é o caudal en que se insire esta disciplina (ou todas estas disciplinas), que nos permite un novo achegamento, seguramente insospeitado para moitos, ás máis diversas épocas do noso pasado.

O feito de iren aparecendo este tipo de obras, que conseguen ir dando unha maior perspectiva, desde o ámbito investigador, aos esquemas estabelecidos da arte e das manifestacións culturais en xeral —só aparentemente estancas— ten que ser recibido con satisfacción. A obra de Bartual engade matices a esta historia da narrativa gráfica (como a relativización do seu emprego no Antigo Exipto), e percórrea coa intención declarada de facer só un moi lixeiro itinerario, un bosquexo para futuros estudos máis profundos, con exemplos que poden marcar determinados fitos nunha «evolución» cara á novela gráfica.

Cuestións evolutivas

Non obstante, hai moitos posibles fitos desas «evolucións» das narrativas gráficas —«vaivéns», di Antonio Altarriba na introdución do libro— que quedan fóra da análise. Non se citan prolegómenos de culturas non occidentais (como os antecedentes xaponeses do manga), mais tampouco camiños transitados polo cómic (nunha época en que os seus autores xa eran plenamente conscientes do termo) que ficarían fóra da simplificación «BD industrial fronte a BD autoral», o que dentro desa liña continua se fai especialmente evidente ao seren casos cunha clara influencia na historia moderna do medio. Bartual parece escoller aqueles exemplos que mellor lle acaen a unha teoría evolutiva semellante á de Santiago García en La novela gráfica.

Así, a parte final do libro fai que o espírito da obra acabe traizoándose un pouco. Ao tratar de albiscar camiños futuros para a narración gráfica, Bartual sitúaos no emprego doutros «modelos narrativos propios do cómic», como a tira ou a páxina dominical, co que a pretendida evolución se pecha sobre si mesma cunha volta atrás dificilmente explicábel. Que esa ollada atrás teña producido obras importantes con nomes tan irreprochábeis como o de Chris Ware non é un argumento suficientemente sólido.

En realidade, penso que o grande avance das últimas décadas está en como se foron derrubando fronteiras e comezaron a ter cabida todo tipo de aproximacións á narrativa gráfica. Abríronse novas posibilidades mais non se pecharon as xa existentes. Talvez ten habido en realidade máis cambios no público lector que na BD en si mesma. Esa pode ser a «evolución» real: ter conseguido diminuír, aínda que sexa minimamente, os nosos propios prexuízos sobre as formas de expresión e gozar de todas elas un pouco máis e con maior visión de conxunto.

Ligazóns de interese:
• Primeiras páxinas do libro Narraciones gráficas nun extracto promocional
• Vídeo da conferencia de Antonio Altarriba «El arte de contar», sobre os antecedentes históricos da BD, no Consello da Cultura Galega (febreiro de 2012)
• Columna de «Entre as viñetas» sobre o libro ‘La novela gráfica’
• Outra columna de «Entre as viñetas» sobre a historia da BD
• Columna de «Entre as viñetas» acerca da revalorización das fontes gráficas